Samos
Arystarch (gr. Aristarchos) 1. A. z Samos (ok. 310 – 230 p.n.e.), wybitny matematyk i astronom aleksandryjski, uczeń perypatetyka Stra-tona. Pierwszy z astronomów starożytnych odkrył, że nie słońce obraca się wokół ziemi, lecz ziemia wokoło słońca i własnej osi; z tego powodu został oskarżony przez stoika Kleantesa o bezbożność. Miał on również ulepszyć zegar słoneczny. Próbował także ustalić matematycznie wielkość słońca i księżyca i odległość ich od ziemi. Zachowało się jedyne jego dzieło Perl megethon kaj apostemdton hellu kaj selenes (O wielkości i odległości słońca i księżyca). 2. A. z Samotrake (217 – 145 r. p.n.e.), wybitny krytyk i gramatyk aleksandryjski, uczeń Eufroniosa i Arystofanesa z Bizancjum. Przybył do Aleksandrii ok. r. 170 p.n.e. i objął stanowisko wychowawcy syna króla Ptolemeusza Pilometora. Był też szóstym z kolei dyrektorem Biblioteki Aleksandryjskiej. Gdy jego stosunki z królem, początkowo bardzo serdeczne, uległy pogorszeniu, opuścił Egipt i udał się na Cypr, gdzie pozostał do końca życia. Główną dziedziną pracy Arystarcha była gramatyka i filologiczna krytyka tekstu. Jako gramatyk był zwolennikiem teorii analogii. Z prac nad badaniem i ustalaniem tekstów poetów najważniejsze były jego prace nad tekstem Homera. Ponadto opracował wydania krytyczne Hezjoda, Alkąjosa, Pindara, prawdopodobnie również Anakreonta. Napisał także komentarze do wydawanych przez siebie poetów, ponadto komentował teksty Archilocha, Ajsehylosa, Sofoklesa, Arystofanesa i Herodota. Wydał także kilka dzieł polemicznych, m.in. przeciw poecie Filetasowi z Kos. Z pism A. żadne się nie zachowało, jednakże ślady jego erudycji można wykryć w scholiach do niektórych poetów, ułożonych później, lecz opartych przede wszystkim na pracach uczonych aleksandryjskich, a wśród nich Arystarcha. Najwybitniejszymi uczniami A. byli Apollodoros, Dionizjos Trak, Ammonios, Ąristodemos. Imię A. stało się synonimem surowego, lecz sprawiedliwego krytyka.
nazwa zamku na północnym wierzchołku
Arx łac. nazwa zamku na północnym wierzchołku Kapitelu, używana też na określenie samego wierzchołka. W okresie królewskim i wczesnej republiki A. stanowi cytadelę, .straciwszy zaś później znaczenie strategiczne staje się miejscem kultu, przede wszystkim Junony. W r. 344 D.n.e. inaugurowano świątynię tej bogini jako wotum dyktatora Lucjusza Furniusza Kamillusa. W aneksach świątyni została umieszczona najstarsza mennica Rzymu, pod koniec I w. p.n.e. przeniesiona na mons Caelius do Moneta Caesaris, mennicy cesarskiej. Świątynia Junony w r. 115 p.n.e. spłonęła od piorunu, została jednak niezwłocznie odbudowana. Obok niej znajdowała się świątynia Zgody (Concordia), inaugurowana w dniu 5 lutego r. 216 p.n.e. jako wotum pretora Lucjusza Maniiusza za uśmierzenie buntu wojsk w Galii, i świątynia Honor et Virtus (Virtus Mariana lub Mariana Monumenta), wystawiona przez Mariusza dla przechowywania łupów zdobytych na Cymbrach i Teutonach. W tej właśnie świątyni zebrał się senat w r. 57 p.n.e. dla odwołania Cycerona z wygnania. Między świątyniami znajdował się plac Auguraculum, z którego augurowie śledzili lot ptaków.
z poetów
Arusianus (Messius A.) retor i gramatyk z IV w. n.e., autor dzieła zawierającego przykłady (obejmujące różne części mowy) z poetów i prozaików rzymskich, ułożonego dla potrzeb retoryki, pt. Exempla Elocutionum ex Yergilio, Sallustio, Terentio, Cicerone, digesta per litteras. (Przykłady wyrażeń zaczerpniętych z Wergiliusza, Salustiusza, Terencjusza, Cycerona ułożone alfabetycznie).
August zapewnił mu szereg przywilejów. Również za czasów cesarstwa został spisany starożytny hymn kolegium A. (zob. Arvale earmen) i protokoły z obchodów świąt, czyli Acta, w których znajdujemy szczególnie ciekawe przykłady animizmu cechującego religię rzymską. Tak np., gdy trzeba było wyrwać drzewo figowe, które wyrosło na dachu świątyni Dea Dia, wzywano pomocy bóstwa Deferenda, aby je wyrwać, Coinguenda, aby obciąć gałęzie, Commolenda, aby porąbać na kawałki, i wreszcie bóstwa Adolenda, aby je spalić.
Arwernowie (Arverni) jedno z najpotężniejszych plemion celtyckich w zachodniej Galii, w Akwitanii; główny gród w czasach przed-rzymskich Gergovia, wg Cezara – Nemossus, zwany następnie Augustonemetum, dziś Cler-montFerrand.
miejsce kultu
Artemizjon1 (gr. Artemiswn) miejsce kultu lub świątynia Artemidy. Do najsłynniejszych należała świątynia Artemidy w Efezie, zaliczana do siedmiu cudów świata, wzniesiona ok. r. 580 — 560 p.n.e. przez architektów Chersifrona z Knos-sos i jego syna Metagenesa (tzw. świątynia Krezusa) jako joński dipteros. Budowla ta została spalona przez szaleńca Herostratosa w r. 356 p.n.e., w noc narodzin Aleksandra W. Odbudowa świątyni przez architektów Dejnokratesa, Demetriosa i Pajoniosa ukończona została w r. 323 p.n.e. Według Pliniusza świątynia miała 127 kolumn, z których 36 było rzeźbionych. Wykopaliska prowadzone przez Wooda w latach 1863-1875 potwierdziły prawdziwość tej informacji oraz wykazały, że również dolne bębny kolumn świątyni archaicznej posiadały płaskorzeźby na wzór starych kolumn drewnianych, obijanych, trybowanymi blachami z brązu. Fragmenty pochodzące z A. z Efezu znajdują się w British Muzeum w Londynie.
Artemizjon2 (gr. Artemtsion, łac. Artemisium) 1. przylądek północnej Eubei ze słynną świątynią Artemidy; tutaj miała miejsce pierwsza bitwa morska pomiędzy Grekami a Persami pod wodzą Kserksesa, w r. 480 p.n.e. 2. pasmo górskie pomiędzy Arkadią i Argolidą, ze świątynią Artemidy.
królowa Halikarnasu
Przydomki A. Fosforos, Selasforos niosąca światło, niosąca blask spotykane od IV w. p.n.e., świadczą o utożsamianiu jej z Selene. A. była czczona też jako opiekunka godów małżeńskich Hymnia, jako zbawczym ludzi Sotejra i wybawczyni miast Sosipohs. Strzałami swymi karała za pychę, np. Oriona, Niobe, Koronis, Akteona, walczyła również z gigantami. Myśliwi stawiali na cześć A. kapliczki na polach i umieszczali jej wizerunki na drzewach w celu zapewnienia sobie życzliwości bogini, a po udanych łowach składali jej w ofierze głowę i skórę upolowanego zwierzęcia. Od brata Apollina otrzymała przydomek Dajhta (Laurowa); przepowiadała też w wyroczni delfickiej jako Sybilla Delfis. Najsłynniejsza świątynia A. znajdowała się w Efezie, gdzie był najbardziej rozwinięty jej kult. Tam też znajdował się jej kultowy posąg o wielu piersiach, stąd przydomek Polymastis (zob. Artemizjon l). W Atenach był jej poświęcony miesiąc Elafebolion (Elafebolos polująca na łanie). Zob. też. Artemizje.
Artemizja1 (gr. Artemisia) 1. królowa Halikarnasu, córka Lygdamisa, rządziła Halikar-nasem i innymi miastami Kani po śmierci męża. Brała udział w wyprawie Kserksesa na Grecję, na czele pięciu własnych okrętów. 2. córka Hekatomnosa, siostra i żona Mauzolosa, po śmierci męża w r. 353 p.n.e. panowała w satrapii karyjskiej, stłumiła powstanie Rodyjczyków. Mężowi swemu zbudowała grobowiec, sławne mauzoleum zaliczane do siedmiu cudów świata.
Artemidor
Artemidor (gr. Artemidoros) 1. A. z Efezu (D./I w. p.n.e.), geograf i podróżnik wysłany do Rzymu w poselstwie ze skargą na publikanów. Zwiedził Italię, Hiszpanię, Egipt i kraje sąsiednie. W czasie podróży zebrał obfity materiał dotyczący wybrzeży Morza Śródziemnego i Oceanu Atlantyckiego. Napisał geografię Geografu-mena w 11 księgach, z której czerpali Strabon, Pliniusz i in. Zachowały się jej fragmenty i wyciąg sporządzony przez Markiana z Heraklei. Ponadto A. napisał książkę o Jonii pt. Jonika hypomnemata (Zapiski o Jonii). 2. dowódca syrakuzańskich wojsk najemnych za tyranii Hierona (III w. p.n.e.), uczestniczył w walkach przeciw Mamertyńczykom z Messany i przeciw Kartaginie. 3. gramatyk grecki z Tarsos (I w. p.n.e.), ojciec gramatyka Teona (zob. Teon 4). Miał przydomek Aristofanejos lub Pseudoaristofanejos. Był autorem pism glosograficznych i leksykalnych, ułożył słownik do komedii i opracował zbiór wierszy poetów bukolicznych. Z twórczości jego zachowały się nieliczne fragmenty. 4. lekarz z Pcrge w Pamfilii (I w. o.n.e.), wspólnik Wer-resa (zob.); po uzyskaniu obywatelstwa rzymskiego nazywał się Comelius Artemidorus. S. A. z Knidos, retor grecki, który w dniu 15 marca r. 44 podał Cezarowi kartkę ostrzegającą go przed zamachem na jego życie; Cezar otoczony tłumem ludzi, którzy witali go okrzykami i zwracali się do niego z prośbami i pozdrowieniami, nie znalazł chwili, by kartkę przeczytać, i padł pod sztyletami spiskowców. 6. A. z Efezu (II w. n.e.), syn Pokąsa, zwany Daldianos od Daldis, miasta rodzinnego jego matki. Sławny tłumacz snów i wróżbita, autor sennika pt. Onejrokritika (zob.) w 5 księgach.
Next Page »